توصيف زمين و آنچه در آن است خداى تعالى گويد : « آيا نگردانيديم زمين را گسترش شما و كوهها را ميخهاى زمين » ( 78 : 7 ) و گويد : « آن كه زمين را بساط شما گردانيد و آسمان را سقف سراى شما گردانيد » ( 2 : 22 ) و گويد : « و خداى زمين را بساط شما كرد » ( 71 : 19 ) و گروهى در معنى گسترش ( مهاد ) و بساط گفته‌اند كه منظور قرار گرفتن بر زمين است و در تمكّن و در تصرّف آن . پيشينگان در باب هيئت زمين و شكل آن اختلاف كرده‌اند : بعضى گفته‌اند گسترده است و با سطح مستوى در چهار جهت مشرق و مغرب و شمال و جنوب . و از اينان ، بعضى برآنند كه زمين به مانند سپرى است . و از اينان ، بعضى گفته‌اند كه زمين به مانند خوانى است . و بعضى از ايشان گفته‌اند به مانند طبل است و بعضى تشبيه كرده‌اند آن را به نيم كره ، مانند قبه‌اى . و اينكه آسمان بر گرداگرد آن پيوسته است . بعضى از ايشان گفته‌اند زمين در جانبى از فلك ميانين است . و گروهى گفته‌اند زمين مستطيل است به مانند سنگ اسطوانه‌اى ، همچون عمودى . و گروهى گفته‌اند زمين تا بىنهايت است و آسمان تا بىنهايت مرتفع است . و گروهى گفته‌اند آنچه از گردش ستارگان ديده مىشود ، آن از گردش زمين است نه گردش افلاك . و آنچه اكثريت ايشان برآنند اين است كه زمين گرد است به مانند كره‌اى . و آسمان محيط بر آن است از هر سوى به مانند احاطه‌اى كه تخم مرغ بر زرده دارد . زرده به منزلهء زمين است و سپيده به منزلهء هوا و پوست آن به منزلهء آسمان ، جز اينكه در آفرينش به مانند تخم مرغ ، درازهنگ نيست بلكه دايره‌وار است به مانند گردى كره‌اى كه به گونه‌اى مستوى آن را تراشيده باشند . تا آنجا كه مهندسان ايشان گفته‌اند اگر در وهم حفره‌اى بر چهرهء زمين كنده شود از روى ديگر بيرون خواهد آمد و اگر سوراخى ، مثلا ، در پوشنگ ( فوشنج ) ايجاد شود از خاك چين سر به در خواهد آورد و گفته‌اند كه مردم بر روى زمين همانند مورچه‌اند بر روى تخم مرغ و اين سخن خويش را دلايل بسيارى آورده‌اند كه بعضى از آنها جنبهء برهانى دارد و بعضى ديگر اقناعى است . آنچه بر مسلمان واجب است اين است كه اينها همه را ممكن بداند ، زيرا بسيط قابل گسترش است و گستردنش به مانند گستردن پارچه و جز آن و جايگزين شدن بر آن را نيز احتمال هست . حال اگر وضع مردم بر روى زمين ، آن چنان باشد كه آنان گفته‌اند ، پس زمين براى كسانى كه در زير آن هستند بساطى است هم بدان گونه كه از براى كسانى كه بر روى آن قرار دارند . حمد خداى را كه ما را سر عناد با حق و دشمنى با اهل آن و عيبجويى در آداب و علوم نيست . اگر چه ديانت آن را تحمل ( يا : تخيّل )